Artikel verschenen op donderdag 23 juni 2005

Virtueel gepluimd

(tijd) – Ze slaan hun slag via veilingsites, ontfutselen gebruikers kredietkaart- , of persoonsgegevens via phishing en beloven surfers gouden bergen in spam-mails. Oplichters beschikken op internet over een heel arsenaal trucs om te vissen in de wereldwijde vijver van potentiële slachtoffers. Maar hoe kunnen bonafide surfers zich wapenen tegen virtuele oplichters? Want wie in de val trapt, verliest vaak veel meer dan een handvol euro’s. U verkoopt uw auto op een veilingsite en wordt gecontacteerd door een buitenlandse koper. Die gaat zonder discussie akkoord met uw vraagprijs van 5800 euro en vraagt of hij met een cheque kan betalen. De dag dat de cheque in de brievenbus valt, neemt de koper contact met u op en meldt hij dat bij het uitschrijven van de cheque een fout is gebeurd. In plaats van 5800 euro is de cheque 8500 euro waard. De koper stelt voor dat u het verschil terugstort en tien procent houdt. Voor de moeite. De bank crediteert de cheque, onder voorbehoud van goede afloop. Twee weken later meldt uw bank dat de cheque ongedekt is. U bent zonet 2700 euro lichter gemaakt.

Het online technologiemagazine CNET schat dat elke dag 1,2 miljoen transacties gebeuren via veilingsites. Bij voorstanders van kopen en verkopen op sites als marktleider eBay heet het steeds dat 99 procent van die deals een goede afloop kent, de verkoper zijn geld krijgt en de koper zijn gekochte waar. Als die positieve schatting klopt, worden volgens CNET wereldwijd elke dag 12.000 mensen financieel slachtoffer van oplichting op koop- en verkoopsites.

Douchecabine
Oplichting ressorteert onder economische en financiële criminaliteit. Binnen de directie van federale politie die dit soort criminaliteit bestrijdt, houdt de Federal Computer Crime Unit (FCCU) zich bezig met de strijd tegen hacking of criminaliteit tegen informaticasystemen. Een steeds omvangrijker taak is daarnaast de ondersteuning van onderzoeken door gerechtelijke brigades die geconfronteerd worden met dossiers met een informatica-technisch luik. Hoewel oplichting zou oud is als de mens zelf, maakt moderne technologie het plegen van verschillende soorten misdrijven in de virtuele wereld veel gemakkelijker. ‘Zonder technologie heb je in geval van oplichting een één op één relatie: de oplichter en een benadeelde’, zegt Guy Verbeeren, hoofd van de dienst internetopsporingen bij het FCCU. ‘In de virtuele wereld is de relatie een van één op velen. De oplichting kan zeer vlug en ook wereldwijd georganiseerd worden. Met het aantal gebruikers van internet groeit ook de potentiële groep van oplichters. Gerechtelijke brigades sturen ons elke week vier à vijf zaken rond nieuwe oplichtingdossiers.’ De daders uit die dossiers komen uit alle windstreken. De aangeboden waar betreft meestal computers, stereo-installaties, videocamera’s, moto’s, gsm’s, laptops en horloges. Wat daarbij opvalt, is dat het steeds om een spectaculair aanbod gaat waarbij goederen aan een fractie van hun reële waarde worden aangeboden. ‘Als het aanbod te mooi is om waar te zijn, klopt er iets niet’, stelt Guy Verbeeren. ‘Tenzij het om gestolen waar gaat. Als videocamera’s die 500 euro waard zijn aan 25 euro per stuk worden aangeboden, is er iets mis. Wie daar op ingaat, moet weten dat hij bedonderd wordt.’ Volgens het FCCU maken in België vooral individuen zich schuldig aan oplichting op veilingsites. Rudi Vansnick is voorzitter van de Belgische afdeling van Internet Society (ISOC), een wereldwijde organisatie die sinds 1991 streeft naar een toegankelijk, stabiel en veilig internet. Vansnick beklemtoont dat ook in ons land georganiseerde bendes actief zijn. ‘Het parket van Mechelen bundelt de klachten van een honderdvijftigtal gedupeerden die stuk voor stuk betaalden voor één en dezelfde laptop die voor 650 euro werd te koop aangeboden’, vertelt Vansnick. ‘Inmiddels is gebleken dat achter de oplichting een elfkoppige bende zit. Oplichters leiden kopers om de tuin door via een netwerk van bendeleden en schuilnamen spullen te kopen en te verkopen. Ze geven mekaar positieve feedback en verwerven zo voor de buitenwereld een betrouwbaar imago. Als hun eerste slachtoffers negatieve feedback beginnen te geven, beginnen ze opnieuw onder andere namen.’ 

Boerenverstand

‘Een man koopt een douchecel met ingebouwde stoomcabine. Via een veilingsite, van een Duitse verkoper’, zucht Guy Verbeeren. ‘Ik begrijp dat niet goed. Er is het hele gamma van doe-het-zelf-zaken tot de meer gespecialiseerde winkels en installateurs. Die man heeft 4000 euro betaald voor zijn douchecabine en hij heeft ze nooit gezien. Hij dient dan, terecht, klacht in omdat hij slachtoffer is geworden van een oplichting.’ ‘Als je in een grootwarenhuis een impulsaankoop doet, ben je je geld kwijt. Maar balansmatig klopt de rekening’, stelt Verbeeren. ‘Wie op internet een impulsaankoop doet, zet vaak een stap in het onbekende. Wie is de andere contractant? In de reële wereld heb je rechtsmiddelen: er bestaat een hele wetgeving rond handelspraktijken die je ruggensteun geven als je het slachtoffer wordt van oplichting, je kan ook naar de politie gaan om klacht in te dienen, een advocaat in de arm nemen, een ombudsman schrijven, naar Test-Aankoop bellen. Tegenover onbekenden in het buitenland gaat dat veel moeilijker.’  De commissaris haalt enkele computerprocessors uit een doos. ‘Iemand die het risico neemt via veilingen processors te kopen, kan deze in zijn bus krijgen. Hij betaalt voor echte maar krijgt valse. Dit is gewoon een plaatje aluminium. Als je dat in je computer steekt, kan je wat voor hebben. Gezond boerenverstand is de eerste stelregel voor wie koopt op internet.’ Volgens Rudi Vansnick ligt het grootste probleem bij de manier waarop veilingsites verkopers hun spullen laten aanbieden. ‘Het enige wat je moet doen, is een e-mailadres opgeven. Er is geen enkele verificatie van de identiteit van de verkoper, noch koper. Iedereen kan onder een anoniem e-mailadres en valse persoonsgegevens zaken verkopen. Maar dat is niet het enige. Ook eBay houdt zich niet aan de wet. Elke site die consumenten aanspreekt in België, moet voldoen aan de Belgische wetgeving. In de algemene voorwaarden van eBay staat dat de Nederlanstalige gebruikers onder de Nederlandse wet vallen. De Franstalige onder de Franse wet.’ 

Anoniem

Oplichters kunnen ongestraft opereren via internet. Denken ze. ‘Je bent nooit honderd procent anoniem op internet’, beklemtoont Verbeeren. ‘Van het moment dat je je op internet begeeft, heb je een IP-adres. Achter dat IP-adres zit altijd een account bij een Internet Service Provider, zoals Belgacom Skynet of Telenet. Achter die account zit een echte naam. Als ik via eBay goederen aanbied, die mensen kopen en niet krijgen, trekken wij naar eBay om er de uploadgegevens te vragen die achter dat aanbod zitten: datum, uur en IP-adres. Uiteindelijk komen de speurders misschien bij mij terecht. Als ik het niet geweest ben, moet ik naar mijn huisgenoten kijken. Tenzij het iemand was die van buitenaf heeft gebruik gemaakt van mijn computer. Dat gebeurt ook, maar veel minder vaak.’ Hoewel geen enkele overheid het internet strafrechtelijk reguleert, kunnen slachtoffers van oplichting toch iets doen. Het FCCU benadrukt dat slachtoffers voor alles de gegevens van de transactie moeten opslaan, printen en bewaren en vervolgens een klacht neerleggen bij de lokale politie. Rudi Vansnick voegt toe dat ISOC de dossiers van gedupeerde kopers samenvoegt en aan de bevoegde autoriteiten overmaakt. ‘De FCCU heeft teveel werk om zich met de kleinere zaken bezig te houden. Daarom treden wij op als verzamelpunt.’ Wie een deel van het geld dat hij verloor wil recupereren, moet snel zijn. Als wordt voldaan aan de voorwaarden die eBay vooropstelt, betaalt de veilingsite een deel van het verloren geld terug. Tientallen andere veilingsites, waaronder Marktplaats, Yezzz!, Qoop en Speurders delen die politiek niet.
Lichtgelovig
Phishing, het fenomeen waarbij oplichters ‘hengelen’ naar de gebruikersinformatie van surfers, staat de laatste tijd sterk in de belangstelling. In een mail wordt een gebruiker gevraagd zijn persoonlijke gegevens in te geven ‘omdat zijn rekening het slachtoffer werd van identiteitsfraude.’ Niets laat op het eerste zicht vermoeden dat de mail niet afkomstig is van de bank, online shop, veilingsite of internetprovider maar door oplichters werd gestuurd. Ondanks de ruchtbaarheid die aan dit soort van identiteitsfraude wordt gegeven, blijft phishing voorlopig erg beperkt in ons land. ‘Er kwamen tot nu toe bijzonder weinig klachten binnen’, zegt Marjorie Dedryvere van de Bemiddelingsdienst Banken – Krediet – Beleggingen. ‘De banken beveiligen hun homebank-systemen blijkbaar heel goed.’ Volgens Bank Card Company (BCC) blijft de Belgische surfer ook bijzonder voorzichtig bij het kopen op internet. ‘We merken steeds meer dat klanten gebruik maken van online winkels die een stevige reputatie hebben opgebouwd’, zegt Ante Rimac, woordvoerder bij BCC. ‘Mensen zoeken informatie over een cd of dvd on line en kopen die dan in een fysiek bestaande winkel of een virtuele shop. Voor goederen waarbij de dienst na verkoop belangrijk is, merken we dat klanten die nog steeds liefst in een winkel uit de buurt kopen.’
Altijd prijs
In het activiteitenrapport van het FCCU neemt het aantal meldingen van mails afkomstig van Nigeriaanse oplichtingbendes bijzondere proporties aan. ‘Het is onvoorstelbaar hoe goedgelovig of lichtgelovig sommige mensen zijn’, merkt commissaris Verbeeren op. ‘We kennen dossiers van mensen die hun zichtrekening en spaarrekening leeghalen en nog geld bijlenen. We merken dat die mails met lucratieve zakenvoorstellen in al zijn variaties afkomstig is van de milieus die zich bezighouden met oplichting via cheques.’ Omdat de modus operandi van de Nigeriaanse oplichters stilaan bij het grote publiek bekend zijn, veranderen ook zij het geweer van schouder. Bij het systeem van de loterijen word je via spam of ongevraagde mail gecontacteerd. Je blijkt de gelukkige winnaar van El Gordo, een Spaanse loterij die echt bestaat. ‘Om je prijs te kunnen incasseren moet je eerst administratiekosten betalen’, verduidelijkt Verbeeren. ‘Je hebt dan één miljoen euro gewonnen en moet 2500 euro kosten betalen om die prijs te kunnen ontvangen. El Gordo wordt vaak misbruikt door oplichters. Geen enkele officiële loterij verkoopt een prijs. Ze verkopen een lot en ze verkopen de kans op een prijs. Altijd prijs, altijd gewonnen bestaat alleen op de foor.’

Katrien BRUYLAND - Journaliste De Tijd - 23/06/2005.